ŁABĘDŹ
Labancz... Ex regno Dacie ortum habens a Petro, qui in Pooniam venerat cum multis divitiis et thezauris, plures in ea ex muro fabricavit ecclesias... Viri in ea pacifici, ab ambitione magistratuum alieni.
Łabędź...[Ród] wywodzący się z królestwa duńskiego od Piotra, który z wielkim bogadztwem i skarbami do Polski przybył i w niej wiele murowanych kościołów wybudował... Mężowie w nim spokojni, dalecy od ubiegania się o urzędy.Ma być łabędź biały czy srebny w polu czerwonym. Na hełmie takiź łabędź... Atoli nie wszyscy jednymże kształtem tego herbu zażywają... Drudzy łabędzia tak na tarczy, jako i na hełmie siedzącego noszą, z pyskiem i nogami czarnymi, na hełmie jednak nóg nie widać. Inni tak na tarczy, jako i na hełmie stojącego łabędzia z pyskiem i nogami żółtymi stawiają, i to jest zwyczajniejszy wizerunek tego herbu; przecież i między tymi zachodzi różnica, że jedni z nich w prawa tarczy i głowę, i jego samego, drudzy w lewą, kierują.
Jan Długosz, Insygnia, 21
Kasper Niesiecki, Herbarz, VI, 180-181
W polu czerwonym łabędź srebrny. W klejnocie nad hełmem w koronie taki sam łabędź.
Znane są następujące średniowieczne znaki pieczętne przedstawiające ten herb: 1257 Adam Leniartowicz, kasztelan krakowski (na pieczęci konna postać z kopią i tarczą; F. Piekosiński uważał, że na tarczy jest herb Łabędź, zaprzeczał temu natomiast Friedberg); 1326 Miecław z Konecka; 1412 Dunin z Krajowa, podkomorzy brzeski; 1414 Dunin, podkomorzy koronny; 1427 Jan z Konina, podsędek ziemski sandomierski; 1430 Boruta, kuchmistrz królowej; 1438 Paweł Zborzeński i Stanisław Ćwikła z Konina; 1445 Maciej z Bieswodów (F. Piekosiński, Heraldyka polska..., s. 96, 97; M. Friedberg, Ród Łabędziów..., s. 85; J. Bieniak, Heraldyka polska..., s. 187).
Pierwsza znana zapiska sądowa pochodzi z 1406 r.(S. Łaguna, Nieznane zapiski..., s. 28).
Aktem unii horodelskiej herb Łabędź został przeniesiony na Litwę. Stronę polską reprezentował Dziersław ze Skrzynna, adoptowany został Andrzej (Goligunt). Znana jest litewska pieczęć z herbem Łabędź Raczko Tabutowicza z 1434 r. (W. Semkowicz, O litewskich rodach..., RTH t. V, s. 49).
Herb Łabędź znajduje się na zworniku (po poł. XV w.) w kościele parafialnym pod wezw. Wniebowzięcia Matki Boskiej w Kurozwękach i na chrzcielnicy (2 poł. XV w.) w kościele św. Antoniego w Opocznie (KZSP, t. III, z. 1, s. 28; t. III, z. 8, s. 21).
Znajduje się w Klejnotach Długoszowych, herbarzach: Złotego Runa i Bellenville, Księdze brackiej św. Krzysztofa na Arlbergu, Codex Bergshammar i w brukselskim Armorial Lyncenich.
Najbardziej rozpowszechniony w ziemi krakowskiej i sandomierskiej.
Herby szlachty polskiej, S. Górzyński, J.Kochanowski, W UW i Alfa, W-wa 1992
Legenda herbowa
[Herb ten] tu do Polski przyniesion z duńskiego królestwa.. przez Piotra, syna Gwilemowego, znacznego męża, który przedtem czas długi się bawił na dworze króla polskiego Bolesława [Krzywoustego], był wielkiej familii królestwa onego..., który młodziuchnym będąc jeszcze, kwoli sławie dobrej, dla ćwiczenia się w sprawach rycerskich do Polski zajechał... Będąc młody, prędko sie języka polskiego nauczył, a tak sie sposabiał do obyczajów polskich, że mu żaden onej łaski królewskiej nie zajrzał.A gdy zabił Abel Henryka króla [Danii], brata swego, ojciec Piotrów Gwilelm, który był przedniejszym w radzie króla Henryka, mając bardzo wielki skarb u siebie w mocy, pisał do syna, aby zebrał wojsko jakie z pomocą królewską, a po on skarb przyjechał pierwj, anizby do niego przyszedł Abel on mężobójca. O czym powiedział Piotr Bolesławowi. Bolesław we wszystkim mu się łaskawie ofiarował i sam z nim do Danii jechać obiecał, co i ziścił. Wdzięcznie od Duńczyów był przyjęt. Potem opatrzywszy Rzeczpospolitą, wziąwszy Piotra z jego powinowymi i z ojcem, one skarby także wielkie, do Polski przyjechał./.../
I lubo żaden z naszych historyków początków tego herbu nie zasięgnął, jakbym jednak rozumiał, że od Królów Duńskich swoje początki zabrał, a Piotr Dunin pierwszy w Polszcze tego klejnotu szczep, tak krew swoję, jako i procedencyą od monarchów tego Królestwa. Fundament ma ten, że jeszcze i podzień, między innymi herbami na cztery części rozłożonemi Królów Duńskich, na trzeciej części widzieć u nich w herbie Łabędzia srebrnego w polu czerwonem, na którego szyi korona złota, właśnie takim kształtem jakim ja tu opisał, jedne tylko koronę jeśli wyjmiesz. Nawet okręty duńskie pode Gdańskiem, z tym herbem nie raz mi się widzieć dostało. To też pewna, że ta familia w Danji jeszcze, najcelniejsze na sobie nosiła honory, o czem historycy.
I owszem w kościele Pelplińskim, między innemi herbami widzieć taki: Łabędź w koronie na głowie, w prawą tarczy bieży; w pysku trzyma pierścień, w nim dyament, nad hełmem kopia ostrzem do góry prosto wyrychtowana, miedzy dwiema księżycami jak na nowiu nie pełnemi, barkami do siebie obróconemi.
Bartosz Paprocki, Herby, 566-567
/.../ protoplastą był żyjący w XII wieku możnowładca, wojewoda i doradca króla Bolesława Krzywoustego komes Piotr Włostowic. Wokół tej wybitnej postaci wyrosły legendy opiewające jego dzieje i opisujace jego bogactwo i potęgę. Długosz podaje jakoby Piotr z wielkim skarbem przywędrował na dwór królewski z Danii i stad pochodzi przydomek Dunin i herb Łabędź. Legendy tej nie potwierdzają jednak żadne źródła historyczne, a poza tym wiadomo, że ojciec Piotra - Włast był z dawna osiadły na Śląsku, gdzie posiadał majętności. Sam Piotr nie używał ani przydomka Dunin ani herbu Łabędź. Dopiero w XIV wieku potomkowie Piotra Włostowica zaczęli się nazywać Duninami, co powstało prawdopodobnie z przekręcenia łacińskiej wersji imienia Dominik: Domin - Donin - Dunin. Trafiło to na podatny grunt wobec rodzącej się równocześnie legendy o duńskim pochodzeniu. W tym samym mniej więcej czasie wspólnym znakiem herbowym Rodu stał się biały łabędź w czerwonym polu.
Tekst zaczerpniety ze Strony Duninów
Wiersze na herb i rodowców
PoczątekKtóregokolwiek z polskich historyków księgęOtworzę, bez trudności języka zasięgę, Jako Łabędź, który tu głośno u nas słynie, Między herby sarmackie z Daniej przypłynie. Piotr imieniem, Gwilhelmów syn, dobrego rodu, Sławy pragnąc, lepszego nie trzeba dowodu, Kiedy dla niej z ojczyzny, choć tam był w faworze, Między obce narody puścił się przez morze. Niewiele by i pczoła wskórała w czambule Pasieki i swe tylko oblatując ule, Im w dalsze od nich pola puszcza się zagonem, Tym też z większą korzyścią, z większym wraca plonem. Tedy i Piotr, rozumu skoro dojdzie z laty, Patrzy, gdzie by się takich cnót rodzieły kwiaty, Z których i on, słodyczy nabrawszy obłowu, Z sławą do swej Daniej powrócił się znowu. Boleslaw Krzywousty w Polszcze mu się uda, Napełniwszy cały świat męstwem, jakie cuda, Do Polskiej cudzoziemcy przez morskiego szumu Zatopy, dla nabycia trudzą się rozumu. Dziś i jednego nie masz w Europie kąta Bez Polaków, niestetyż, wżdy ledwie dziesiąta, Prawdę rzekłszy, i to bym jeszcze spuścił z kwoty, Znajduje się u nas cząstka staropolskiej cnoty, Co grzechem było w on czas, teraz obyczajem, Ano nie powetujesz tego cudzym krajem, Cóż w swej zagrzebł ojczyźnie, pełne ich odwagi, Wiedeń, Paryż, Amsterdam, Sztokholm, Kopenhagi. Skoro wrócą do Polskiej, aż jak pierwej baby, Czy ziemia, czy ich niebo odmienia? Chybaby Pludry abo peruki i niemieckie bryże. Boć i Samson zemdleje, skoro się ostrzyże, Oni i wąsy golą. Zbytek serce traci, Tyliśmy ogoleni, iliśmy kosmaci, Ani czupryna, ani pomoże peruka, Kto się kocha w pieszczocie, próżno sławy szuka W obcych krajach; kto doma nie ma do niej chęci. Dobry orzeł ojczysty, nie szukaj łabęci. Wacław Potocki, Poczet herbów 170-171 |
 |
Do pijanice herbu ŁabędźŁabęcia w herbie nosisz, wodą łabędź płynie,Wodę pija; czemuż ty, pytam, mokniesz w winie? Lecz przyjdzie czas, gdy przejmiesz herbu swego modę, Skoro wina nie stanie, będziesz pijał wodę. Nie doczekasz się cudu Galilejskiej Kany, Kędy winem na godach płynęły fontany. Wacław Potocki, Poczet herbów, 175 |
 |
Herbowni
Herbem Łabędź posługiwały się następujące rodziny:Audycki, Balbas, Bałaszko, Baniewicz, Bartodziejski, Berwaldzki, Berżański, Białowicz, Białowski, Bielski, Biernacki, Birżyszko, Blinstrub, Błaszkowski, Bogdanowicz, Bogdanowski, Dunin-Borkowski (Wincenty, Franciszek, Tytus, Henryk, Stanisław tyt. hr. austr. 12 X 1818, dypl. 5 II 1821, potw. w Król. Pol. 27 V 1821), Borkowski II nob. 1775, Breański, Dunin-Brzeziński, Bujnicki, Burkarth nob. 1532, Butrymowicz, Cielewicz, Ciemnicki, Czajewicz, Damniowski, Dunin-Damujowski, Daszczyński, Dobulewicz, Dołgiert, Dowgayło, Dowgird, Dunin (tyt. hr. SIR 1547, potw. pol.-sas. 23 VIII 1738, potw. w Galicji 1782, potw. w Król. Pol. 1837, 1861), Dusznikiewicz, Duszyński, Galiński, Ganckow, Giełdowski, Gierdowski, Ginwiłł, Girski odm., Gliszczyński, Głuszewski, Dunin-Głuszyński, Goligunt odm., Golginiewicz, Dunin-Goławiński, Gościkowski, Dunin-Goździkowski, Górkowicz, Górski, Grajewski, Grodziński, Grodziski, Gromacki nob. 1550, Grudziński, Dunin-Hatnicki, Hatowski, Hołowczyński (kniaziowie), Horbaczewski, Horodyjski, Horoszewicz, Hryszkiewicz, Ibiański, Iszliński, Jagiełłowicz, Jałgoldowicz, Janczewski, Dunin-Jastrzębski, Jawgiełło, Judycki, Jundziłł (Franciszek tyt. lor. prus. 5 VI 1798), Juniewicz, Kamionomojski, Kaniomojski, Kantowicz, Kapuściński, Karnkowski, Karwacki, Dunin-Karwicki, Kasperski, Kąsinowski, Kęplicz, Kęstowicz, Kęstowski, Kieyzgayło, Kłopocki, Kołaczko nob. 1555, Komorowski, Konczewicz, Konderewicz, Dunin-Koninski, Kormułt, Kos, Kostrzejowski, Kozic, Kozielecki, Kozicki, Kozielski, Kraje(o)wski, Kroczowski, Dunin-Krzczonowski, Dunin-Krzesławski, Kudrewicz odm., Kulwieć, Kuneewicz, Kunicki, Lipczyński, Dunin-Lipski, Dunin-Lubsi(ie)ński,Dunin-Łabęcki, Łęgonicki nob. 1547, Maciejowicz, Majewski, Majewski II nob. 1768, Marcinkiewicz, Markiewicz, Matuszewicz (tyt. hr. ros. 1824), Matyszewicz, Dunin-Mieczyński, Mieszczański,
Mikołajewicz, Miłoszewicz (Andrzej tyt, bar. franc. 15 VIII 1809, dypł. 14 IV 1810), Minigaiło, Missopad, Dunin-Modłiszewski, Monstołd, Moz(ż)eyko, Niemieksza, Niemieszka, Ortyński, Strowski, Otoski, Owadowski, Pałacki, Pantkowski, Petrusiewicz, Pętkowski, Pietraszkiewicz, Piętkowski, Pilecki, Ploetz odm., Polib, Pomieski, Primus, Prokulbicki, Przychowski, Dunin-Przystałowski, Przyszowski, Radoński, Radostowski, Radziwiłowicz, Rafałowski, Dunin-Rajecki Ratyński, Referowski, Rostocki, Dunin-Rusinowski, Dunin-Ruskowski, Dunin-Rzuchowski, Sadkowski, Salomonowicz, Sartoryusz nob. 1792, Sasulicz, Sebastyanowicz, Siemaszko, Siemniszko, Dunin-Skrzyński, Slepść, Smiałkowski, Smiglewicz, DuninSmoszewski, Sokołowski, Stanisławowicz, Steckiewicz, Stoss nob. 1790 lub 1791, Dunin-Strzeszkowski, Studziński, Sudywoj, Dunin-Suligostowski, Szemiot odm., Szempiński, Szostak, Szostakowski, Dunin-Szpot odm., Szpotański, Szpotowski, Sztorc (Sztoc), Szwichowski, Talenti indyg. 1685, Talwosz, Tanajewski, Telefus (Talafus), Todt, Tomasiewicz, Towtwiłł, Trzciński, Trzebicki, Tumliński, Urbanowicz, Walentynowicz, Waleszyński, Warszewski, Waszewicz, Dunin-Wąsowicz (1824 - na liście rodz. uprawn. do użyty. tyt. hr. w Król. Poł.), Weyssenhoff odm., Węcewicz, Widejko odm., Wodziradzki, Wojeński, Wojtkiewicz, Dunin-Wolski, Wołodkiewicz, Woyszko, Zaleski, Zawisza, Dunin-Zborzyński, Zeligowski, Żuchowski, Żukowski.Herby szlachty polskiej, S. Górzyński, J.Kochanowski, W UW i Alfa, W-wa 1992